وظیفه نماز گزار در رکعت های آخر نمازهای چهار رکعتی و نماز مغرب
113 بازدید
تاریخ ارائه : 2/25/2013 9:22:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان

در خصوص مسأله یاد شده  روایاتی[1] است که مورد بررسی قرار می گیرد:

روایت اول- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ‌سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَى الْحَلَبِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ- الْأَخِیرَتَیْنِ مِنَ الظُّهْرِ قَالَ تُسَبِّحُ وَ تَحْمَدُ اللَّهَ- وَ تَسْتَغْفِرُ لِذَنْبِکَ- وَ إِنْ شِئْتَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ فَإِنَّهَا تَحْمِیدٌ وَ دُعَاءٌ.

نکات:

ü     در این روایت امام به صورت کلی تسبیح وتحمید واستغفار را به عنوان چیزی که در دو رکعت آخر نماز ظهر باید گفت مطرح فرموده اند.

ü     سوره حمد می تواند جایگزین ذکر یاد شده باشد.

ü     کیفیت تسبیحات اربعه مشهور در این روایت نیامده  و می بینید که به جای تکبیر استغفار آمده است.

ü     از مقدم کردن حکم اولیه یعنی تسبیح و تحمید واستغفار بر حمد می شود استفاده کرد که تسبیحات اولویت دارد.

ü     از عبارت « فَإِنَّهَا تَحْمِیدٌ وَ دُعَاءٌ» استفاده می شود که ظاهرا خیلی مهم نیست که در دو رکعت آخر نمازظهرچه نوع ذکری گفته شود فقط چیزی باشد مشتمل بر تحمید یا تسبیح یا استغفار یا دعا.

ü     امکان تعمیم این حکم به نمازهای چهر رکعتی دیگر وجود دارد زیرا محتمل است که سوال پرسشگر از باب بیان مصداق برای موضوع واحد«نمازهای غیر دو رکعتی»باشد.

روایت دوم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ- فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ- فَقَالَ الْإِمَامُ یَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ مَنْ خَلْفَهُ یُسَبِّحُ- فَإِذَا کُنْتَ وَحْدَکَ فَاقْرَأْ فِیهِمَا وَ إِنْ شِئْتَ فَسَبِّحْ.

نکات:

ü     موضوع سوال درباره وظیفه نماز گزار در دو رکعت آخر نمازهای چهار رکعتی است  خصوصا در نماز جماعت ولی جواب امام علیه السلام نماز جماعت و فرادی را شامل می شود.

ü     امام جماعت حمد بخواند ولی ماموم تسبیحات بگوید واگر نماز گزار فرادی خواند مخیر است بین خواندن حمد وتسبیحات اگر چه ظاهر روایت قرائت حمد را اولویت داده است.

روایت سوم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ مَا أَصْنَعُ فِیهِمَا- فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَاقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ- وَ إِنْ شِئْتَ فَاذْکُرِ اللَّهَ فَهُوَ سَوَاءٌ- قَالَ قُلْتُ: فَأَیُّ ذَلِکَ أَفْضَلُ فَقَالَ- هُمَا وَ اللَّهِ سَوَاءٌ إِنْ شِئْتَ سَبَّحْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَرَأْتَ.

نکات:

ü     در دررکعت آخر وظیفه اختیار قرائت حمد وذکر است.

ü     از جواب سوالی که درباره افضلیت قرائت حمد وذکر شده استفاده می شود کرد که از نظر امام علیه السلام حمد معادل تسبیح است چنانکه روایت اول نیز اشاره به آن دارد.

ü     ذکر مطلق آورده شده است  ومعلوم نیست که چه کلماتی باید باشد ولی به قرینه روایات قبل وبعد قطعا منظور تسبیحات است.

ü     از ترتیبی که در جواب آمده اولویت قرائت حمد استفاده می شود.

 

روایت چهارم:  وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَقْرَأُ الْإِمَامُ- فِی الرَّکْعَتَیْنِ فِی آخِرِ الصَّلَاةِ- فَقَالَ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ لَا یَقْرَأُ الَّذِینَ خَلْفَهُ- وَ یَقْرَأُ الرَّجُلُ فِیهِمَا إِذَا صَلَّى وَحْدَهُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ.

نکات:

ü     در نمازجماعت در دورکعت اخیر امام حمد بخواند ولی ماموم نخواند وبه قرائن روایت دیگر تسبیحات بگوید ولی در صورت فرادی خواندن نماز نمازگزار حمد بخواند نه تسبیحات.

ü     اولویت در قرائت حمد است در حال فرادی واز آن جهت که ممکن است امام جماعت نیت امامت جماعت نکرده باشد وصرفا نماز خود را بخواند به قرینه روایاتی که اولویت رابر خواندن حمد در حال فرادی می دادند ایجا نیز امام حکم به قرائت حمد برای امام جماعت کرده است .

روایت پنجم: مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع مَا یُجْزِئُ مِنَ الْقَوْلِ- فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ قَالَ أَنْ تَقُولَ- سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ تُکَبِّرَ وَ تَرْکَعَ.

نکات:

کمترین وظیفه در دور کعت اخیر نمازهای چهار رکعتی یک بار گفتن« سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ»است.

روایت هفتم:  وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: عَشْرُ رَکَعَاتٍ رَکْعَتَانِ مِنَ الظُّهْرِ- وَ رَکْعَتَانِ مِنَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَا الصُّبْحِ- وَ رَکْعَتَا الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَا الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ- لَا یَجُوزُ فِیهِنَّ الْوَهْمُ إِلَى أَنْ قَالَ- وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ [عَزَّ وَ جَلَّ- عَلَى الْمُؤْمِنِینَ فِی الْقُرْآنِ] وَ فَوَّضَ إِلَى مُحَمَّدٍ ص- فَزَادَ النَّبِیُّ ص فِی الصَّلَاةِ سَبْعَ رَکَعَاتٍ- هِیَ سُنَّةٌ لَیْسَ فِیهِنَّ  قِرَاءَةٌ- إِنَّمَا هُوَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ وَ تَکْبِیرٌ وَ دُعَاءٌ- فَالْوَهْمُ إِنَّمَا هُوَ  فِیهِنَّ الْحَدِیثَ.

نکات:

ü     از ظاهر سخن استفاده می شود که دور کعت اول نماز بسیار مهم است وسستی در اقامه آن با حدودش پذیرفتنی نیست وحکم محکم وقطعی داردکه مجموع این دورکعتها ده رکعت می شود.

ü     هفت رکعت دیگر غیر از آن دو رکعت که شامل رکعات اخیر ظهر وعشائین می شود جزو سنتی است که رسول الله صل یالله علیه وآله واجب فرموده وترکش جایز نیست.

ü     در این سنت طبق این روایت قرائت حمد ملاک نیست بلکه مهم تسبیح وتهلیل وتکبیر ودعا است.

ü     مستحضرید که دقیقا عین الفاظ تسبیحات اربعه در این روایت ذکر نشده است واین حدیث با روایتی که ذکر مطلق را وظیفه می دانست مناسبت دارد.

ü     سخن گفتن وخراب کردن دو رکعت اول نماز به هیچ عنوان جایز نیست ولی انصراف به کلام تعمدی دارد.

روایت هشتم: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَدْنَى مَا یُجْزِی مِنَ الْقَوْلِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ- ثَلَاثُ تَسْبِیحَاتٍ أَنْ  تَقُولَ- سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ.

نکات:

ü     سه بار گفتن « سُبْحَانَ اللَّهِ»کفایت از وظیفه می کند.

ü     این روایت کمترین درجه وظیفه را بیان می دارد .

ü      برخی از بزرگان این روایت را حمل بر تقیه می نمایند ولی از ظاهر روایت وجه تقیه مشخص نیست حتی نمی توان گفت که موافق مذهب عامه است.

ü     مشهور فقهاء شیعه طبق این روایت فتوا نداده اند.  واین حکم نادر است

روایت نهم: وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ  عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ أَنَّهُ صَحِبَ الرِّضَا ع مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَى مَرْوَ- فَکَانَ یُسَبِّحُ فِی الْأُخْرَاوَیْنِ یَقُولُ- سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ یَرْکَعُ.

نکات:

ü     از ظاهر عمل معصوم علیه السلام استفاده می شود که وظیفه در دور کعت اخیر گفتن « سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» است.

ü     قید ثلاث سه بار گفتن را وظیفه می داند. ولی چنانچه گذشت کمترین درجه تسبیحات یک بار گفتن آن است.

ü     ممکن است رجاء امام را در حال نماز جماعت دیده باشد وممکن است به حال فرادی خواندن ولی به هر ترتیب این روایت اولویت یاد شده مبنی بر خواندن حمد برای امام جماعت و حین فرادی خواندن را از بین می برد مگر اینکه گفته شود امام ملاحظه سفر را کرده است.

روایت دهم[2]:مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا تَقْرَأَنَّ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ- مِنَ الْأَرْبَعِ الرَّکَعَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ شَیْئاً- إِمَاماً کُنْتَ أَوْ غَیْرَ إِمَامٍ قَالَ قُلْتُ:- فَمَا أَقُولُ: فِیهِمَا فَقَالَ‌:إِذَا کُنْتَ إِمَاماً أَوْ وَحْدَکَ- فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- ثَلَاثَ مَرَّاتٍ تُکَمِّلُهُ تِسْعَ تَسْبِیحَاتٍ ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَرْکَعُ.

نکات:

ü     قرائت  حمد طبق این روایت در دو حالت فرادی وجماعت نهی شده است. واین نهی اولویت قرائت حمد را در هر دو حال بر می دارد.

ü     کمترین وظیفه در دورکعت اخیر گفتن« سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ»آن هم سه بار می باشد ولی جایز ات تا نه بار گفته شود واین کمال ذکر گفتن است.

ü     پس تعداد خیلی موضوعیت ندارد ولی ادنی الوظیفه گفتن یکبار ذکر یاد شده است.

روایت یازدهم: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لِأَیِّ عِلَّةٍ صَارَ التَّسْبِیحُ- فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ أَفْضَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ قَالَ- إِنَّمَا صَارَ التَّسْبِیحُ أَفْضَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ- لِأَنَّ النَّبِیَّ ص لَمَّا کَانَ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ- ذَکَرَ مَا رَأَى مِنْ عَظَمَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَدَهِشَ- فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ- فَلِذَلِکَ صَارَ التَّسْبِیحُ أَفْضَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ.

نکات:

ü     اولویت در ذکر تسبیحات است  نه قرائت حمد.

ü     رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم که واجب کننده دو رکعت اخیرند اولین بار تسبیح گفتند نه قرائت حمد.

ü     از ظاهر فرموده امام استفاده می شود که رسول الله صلی الله علیه وآله یکبار در اولین مرتبه  جعل تسبیحات،این ذکر را بر زبان آوردند.

روایت دوازدهم:قَالَ وَ قَالَ الرِّضَا ع إِنَّمَا جُعِلَ الْقِرَاءَةُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ- وَ التَّسْبِیحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ- لِلْفَرْقِ بَیْنَ مَا فَرَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ عِنْدِهِ- وَ بَیْنَ مَا فَرَضَهُ اللَّهُ مِنْ عِنْدِ رَسُولِهِ ص.

نکات:

ü     طبق این روایت اولویت با تسبیحات گفتن است نه قرائت کردن چه امام باشی چه فرادی بخوانی.

ü     دلیل این اولویت  نشان دادن فرق بین ما فرض الله و ما فرض الرسول است چنانچه در قرآن قرائت حمد در دو رکعت اول را طبق روایت هفتم ما فرض الله دانسته است.

روایت سیزدهم: جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: اقْرَأْ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ وَ سَبِّحْ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ.

نکته:

ü     اولویت با تسبیحات است در دو رکعت اخیر نه قرائت حمد.

ü     فرقی نمی کند که امام باشی یا نباشی در هردو حال طبق اطلاق روایت تسبیحات اولویت دارد.

ü     با مقایسه جمله اول واخیر بیان حکم وجوبی استفاده می شود واگر ما باشیم واین روایت تسبیح واجب است در دور کعت اخیر و حداقل استحباب استفاده می شود.

روایت چهاردهم:  مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ الَّذِی فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ مِنَ الصَّلَاةِ- عَشْرَ رَکَعَاتٍ وَ فِیهِنَّ الْقِرَاءَةُ- وَ لَیْسَ فِیهِنَّ وَهْمٌ یَعْنِی سَهْواً- فَزَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَبْعاً- وَ فِیهِنَّ الْوَهْمُ وَ لَیْسَ فِیهِنَّ قِرَاءَةٌ.

نکات:

ü     مافرض الله قرائت است که در دو رکعت اول لازم است عملی شود.

ü     ما فرض الرسول چیزی غیر از قرائت حمد است یعنی به قرینه روایات گذشته تسبیحات واین اولویت تسبیحات را مطرح می کند.

روایت پانزدهم: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ‌مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قُمْتَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ [الْأَخِیرَتَیْنِ] لَا تَقْرَأْ فِیهِمَا- فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ.

نکته:

ü     وظیفه در دو رکعت اخیر قرائ حند نیست بلکه ذکر الله است که مشتمل بر تحمید وتسبیح وتکبیر است.

ü     در این روایت تهلیل ذکر نشده است وممکن است اشتباه از ناحیه راوی یا کاتب باشد.

 

روایت شانزدهم:وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى وَ عَنْ فَضَالَةَ جَمِیعاً عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ الرَّجُلُ یَسْهُو عَنِ الْقِرَاءَةِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ- فَیَذْکُرُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ أَنَّهُ لَمْ یَقْرَأْ- [قَالَ أَتَمَّ الرُّکُوعَ وَ السُّجُودَ قُلْتُ نَعَمْ] - قَالَ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَجْعَلَ آخِرَ صَلَاتِی أَوَّلَهَا.

نکات:

ü     از ظاهر روایت استفاده می شود که اولا قرائت وظیفه نماز گذار در دو رکعت اول است ثانیا در دو رکعت اخیر وظیفه غیر از قرائت است لذا مکروه است که وظایف در رکعات جابجا گردند.

روایت هفدهم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُوسُفَ بْنِ عَقِیلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِذَا صَلَّى- یَقْرَأُ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ مِنْ صَلَاتِهِ الظُّهْرِ سِرّاً - وَ یُسَبِّحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ مِنْ صَلَاتِهِ الظُّهْرِ- عَلَى نَحْوٍ مِنْ صَلَاتِهِ الْعِشَاءِ- وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ مِنْ صَلَاتِهِ الْعَصْرِ سِرّاً - وَ یُسَبِّحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ عَلَى نَحْوٍ مِنْ صَلَاتِهِ الْعِشَاءِ الْحَدِیثَ.

نکات:

ü     ظاهر روایت می رساند که تسبیحات را امام به صورت جهر مثل نماز عشاء می خواند ولی این قول بر خلاف نظر اجماعی است مبنی بر اخفات تسبیحات در دو رکعت اخیر عشاءا  کان او ظهریا او عصریا

 

روایت هجدهم:وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلَّانٍ) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع‌أَیُّمَا أَفْضَلُ- الْقِرَاءَةُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ أَوِ التَّسْبِیحُ- فَقَالَ الْقِرَاءَةُ أَفْضَلُ.

نکات:

ü     ظاهر روایت اولویت با قرائت حمد را در دو رکعت اخیر می رساند.

ü     این نظر بر خلاف نظر مشهور است و در برابر روایاتی که تسبیح را وظیفه می دانند نمی تواند مقاومت کند.

روایت نوزدهم:وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کُنْتَ إِمَاماً فَاقْرَأْ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ- وَ إِنْ کُنْتَ وَحْدَکَ فَیَسَعُکَ فَعَلْتَ أَوْ لَمْ تَفْعَلْ.

نکات:

ü     اگر امام باشی در دور کعت اخیر حمد بخوان واگر فرادی بخوانی مختاری بین خواندن حمد یا گفتن تسبیحات.

ü     اولویت در قرائت حمد به حال امامت است در دو رکعت اخیر.

روایت بیستم: وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ کُنْتَ خَلْفَ الْإِمَامِ- فِی صَلَاةٍ لَا یُجْهَرُ فِیهَا بِالْقِرَاءَةِ حَتَّى یَفْرُغَ- وَ کَانَ الرَّجُلُ مَأْمُوناً عَلَى الْقُرْآنِ- فَلَا تَقْرَأْ خَلْفَهُ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ- وَ قَالَ یُجْزِیکَ التَّسْبِیحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ- قُلْتُ أَیَّ شَیْ‌ءٍ تَقُولُ أَنْتَ- قَالَ أَقْرَأُ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ.

نکات:

ü     در دور کعت اخیر  تسبیحات وظیفه است در صورتی که مأموم باشی.

ü     از اینکه امام علیه السلام خود  در دور کعت اخیر حمد قرائت می کردند الویت قرائت حمد استفاده می شود وهمچنین تخییر مکلفین در قرائت وتسبیح.

روایت بیست ویکم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ سَالِمٍ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کُنْتَ إِمَامَ قَوْمٍ فَعَلَیْکَ أَنْ تَقْرَأَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ- وَ عَلَى الَّذِینَ خَلْفَکَ أَنْ یَقُولُوا- سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ- وَ هُمْ قِیَامٌ فَإِذَا کَانَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ- فَعَلَى الَّذِینَ خَلْفَکَ أَنْ یَقْرَءُوا فَاتِحَةَ‌الْکِتَابِ- وَ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ یُسَبِّحَ- مِثْلَ مَا یُسَبِّحُ الْقَوْمُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ.

نکات:

مختار بودن مکلف در اختیار تسبیح وقرائت در دورکعت اخیر.

روایت بیست ودوم:  أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ - قَدْ کَثُرَتْ فِیهِمَا الرِّوَایَاتُ- فَبَعْضٌ یَرَى  أَنَّ قِرَاءَةَ الْحَمْدِ وَحْدَهَا أَفْضَلُ- وَ بَعْضٌ یَرَى  أَنَّ التَّسْبِیحَ فِیهِمَا أَفْضَلُ- فَالْفَضْلُ لِأَیِّهِمَا لِنَسْتَعْمِلَهُ- فَأَجَابَ ع قَدْ نَسَخَتْ قِرَاءَةُ أُمِّ الْکِتَابِ- فِی هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ التَّسْبِیحَ- وَ الَّذِی نَسَخَ التَّسْبِیحَ قَوْلُ الْعَالِمِ ع- کُلُّ صَلَاةٍ لَا قِرَاءَةَ فِیهَا فَهِیَ خِدَاجٌ- إِلَّا لِلْعَلِیلِ أَوْ مَنْ یَکْثُرُ عَلَیْهِ السَّهْوُ- فَیَتَخَوَّفُ بُطْلَانَ الصَّلَاةِ عَلَیْهِ.

نکات:

ü     اولویت با قرائت حمد در دو رکعت اخیر است مگر برای بیمار وفراموشکار.

 

نتیجه:

ü     مکلف در قرائت حمد وگفتن تسبیحات در دور کعت اخیر مختار است.

ü     بهتر است در دو رکعت اخیر تسبیحات گفته شود چه امام باشد چه مأموم.

ü     تعداد تسبیحات متغیر بین یکبار وسه بار ونه بار است.  وآنچه قطعا  واجب است یکبار گفتن آن است اگرچه بهتر است سه بار بگوید.

ü     ذکر تسبیحات بهتر است« سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ»باشد ولی در مقام ضرورت می توان یک بار و یا سه بار «سبحان الله» گفت.

 

قاعده کلی:

«در رکعت های آخر نمازهای چهار رکعتی و نماز مغرب بهتر است سه بار« سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ»گفته شود ولی قرائت حمد نیز جایز است».

الحمد لله رب العالمین

6/12/1391

محمد علی فتحی



[1] - این روایات را از وسائل الشیعهبَابُ تَخْیِیرِ الْمُصَلِّی فِی الثَّالِثَةِ وَ الرَّابِعَةِ بَیْنَ قِرَاءَةِ الْحَمْدِ وَحْدَهَا وَ بَیْنَ التَّسْبِیحَاتِ الْأَرْبَعِ وَ اسْتِحْبَابِ تَکْرَارِهَا ثَلَاثاً وَ الِاسْتِغْفَارِ بَعْدَهَاذکر می کنیم.وسائل الشیعه‌ج6،ص108

[2] - از این روایت به بعد از: وسائل الشیعه،ج6ٌ،ص123 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ التَّسْبِیحِ عَلَى الْقِرَاءَةِ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ إِمَاماً کَانَ أَوْ مُنْفَرِداً وَ إِنْ نَسِیَ الْقِرَاءَةَ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ‌